Ulloriaaqataavugut Fysik
Jens E. Mølgaard
Una atuagaq kikkunnut tulluarpa?
Inuk kinaluunniit avataarsuanik soqutiginnittoq aamma periusaannik sananeqaataannillu alapernaassusilik ilikkagaqarfigilluassavaa. Nassuiaatit amerlanerit quppernernikkaartiterput, takisuuliaanngillat. Naatsumik ersarissumillu allaaserisaapput takorlooruminartuullutillu.
Atuagaq atuagassaannaanani sammisassartaqartiterpoq, illit nammineq misilittaallutit oqaatsitiguinnaanngitsoq ilinniarsinnaallutit. Taakku QR code-inik iserfissaqarput, aamma nalinginnaasunik assinik ikorfartuutinik peqartiterluni. Eqqartorneqartut takorluugassiaannaanatik assinik takussutissaqartiterput.
Una atuagaq meeqqat atuarfianut tulluartuinnaanani inuiaqatigiinnut tulluarsangaavoq. Paasissutissat pingaaruteqarnerpaat aamma misilittaassutissat akeqanngitsut tamarmik nassaassaapput uani atuakkami. Qaavatigut akiliissutissaqanngilaq sammisassartaani.
Inuss. Jens E. Mølgaard
Mikilliartorneq: Inummit sunnguamut minnerpaamut
Inummit nalinginnaasumit (1,7 meterisut angitigisumit) aallartilluni milliartoraanni, uumassusillit sananeqaataasa isertungaataat erseqqissisarput. Uumasuarsunnit inuullu timiata sananeqaataanit minnerulerutit (mikrometer), allaat DNA-p ilusaata tungaanut (nanometer). Taassuma ataaniipput atomit — annerusumik innikitsukkuutaat — tassani elektronit mikisut atomip qiterisaa, protoninik neutroninillu imalik, kaajavallattarpaat. Taakkua iluaniipput 'quark'-it, timip sananeqaatai tunngaviusut. Angalaneq "Planck Length"-imi naasarpoq, fysikimi takissuseq minnerpaaq naatsorsorneqarsinnaasoq, tassani “Space and time” atuutaaruttarpoq taaneqartartumik “Quantum foam”.
Atuakkap imarisaasa ilaat uani video-mi isiginnaarsinnaavat imaluunnit misilissinnaavat.
Allisitsineq: Inummit silarsuarmut takuneqarsinnaasumut
Inummit tassanngaanniit aallartilluni allisitsiartoraanni, inuup angissusia silarsuup sananeqaataanut naleqqiullugu pingaaruterput annikilliartortarpoq. Nunarsuaq (12.700 kilometerisut silitsigisoq) Seqinerlu qimallugit allisikkiartoraanni silarsuatta avataanut killeqarfinnut apuutissaaq. Suli alliartortsillugu Milky Way ilanngunneqarpoq — ulloriarpassuarnik milliardilikkaanik imalik. Uagut Ulloriaqarfitta avataaniipput silarsuarmioqatigiit allarpassuit imminnut ataqatigiissut. Isigisinnaasatta killigaa Silarsuaq Takuneqarsinnaasoq (Observable Universe), 93 milliardit light-years-init angitigisoq. Tassaapput suut tamarmik Big Bang-imeersoq ullumikkumut uatsinnut anngunnissaanut piffissaqarsimasut tamakkiisumik.
Suliassaq nuannarilluinnarlugu aallartitara annerusumut ineriartissimavara. Angusat neriuppunga qujassutaajumaartut, siunissamilu pisussanut suli qilanaarpunga.
Allanut sanilliullugit suliakka immikkuullarissuunerat atorluarnaqqoqaat – tassali tunuliaqutaasumik siunertarisaraara. Paasinninnissamut, misissuinissamut, aammalu tamatigut siunertaqarluartumik pilersitsinissamut piffissaqarluarniartarpunga.